Bugun...



Diyarbakır’ın fikir ve ilim öncüleri-8

LİCE SİMALARI-3 11. Melayê Xasî (ö. 1951) 11. 1. Hayatı

facebook-paylas
Tarih: 21-04-2021 00:35

Diyarbakır’ın fikir ve ilim öncüleri-8

Asıl adı Ahmed’dir. Melayê Xasî olarak meşhur olmuştur. Hicri 1283 yılında Lice’nin Hezan Nahiyesi’ne bağlı Xas köyünde doğmuştur. Babasının adı Hasan, annesinin adı Medine’dir. Diyarbakır Mesudiye Medresesi’nde tahsilini bitirdikten sonra 1320 yılında bu medresenin müderrisi olan Hacı İbrahim Efendi’den icazet almıştır. Diyarbakır’a gelmeden önce Hezan’da Molla Mustafa Hatip’ten ve Pêçar köyünün hocasından biraz okumuştur. Seyda Kurmancî ve Zazakî’nin dışında Arapça, Farsça ve Türkçe biliyordu ve bu dillerle okur ve yazardı.

 

1330 yılına kadar çeşitli memuriyetlerde bulunduktan sonra Diyarbakır merkez müderrisliği acemiliğine tayin edilmiş ve 1331 yılında 100 kuruş maaşla Hezan’da müderris olarak göreve başlamıştır. Bir süre sonra Lice müftüsü olmuştur. Lice Müftüsü olarak 2 yıl 2 ay ve birkaç gün görev yaptıktan sonra istifa etmiştir. Çünkü o sırada hilafet kaldırılıp Cumhuriyet kurulmuş ve fetva makamı Diyanet İşleri Başkanlığına bağlanmış idi. Kendisine “neden istifa ettin?” diye soranlara şöyle cevap vermiştir: “Şimdiye kadar bulunduğum makamda hâkim Kur’an idi. Şu andan itibaren Kur’an memur oldu. Ben ondan başkasıyla hüküm veremem”.

SİGARA HAKKINDAKİ SÖZLERİ

Sigara içen Seyda aynı zamanda hazırcevap biriydi. Kendisine “sigara içmek haram değil midir?” diye soranlara Zazaca şöyle cevap vermiştir: “Eger helal a ma şimeni; eger heram a ma veşneni” (Eğer helal ise içiyoruz; eğer haram ise yakıyoruz). 

ZİYA GÖKALP VE İTTİHATÇILARLA TARTIŞMALARI VE SÜRGÜN EDİLMESİ

Seydayê Xasî ile İttihatçıların taraftarı olan Ziya Gökalp arasında tartışmalar olmuş ve bu tartışmalar o günkü dergi ve gazetelerde yayımlanmıştır. Ziya Gökalp en son Kürtçe şu beyti söyleyerek Seyda ile olan tartışmalarına son vermiştir:

 

Hîkmeta vê dinyayê

Li aqlê min û Xasî nayê

(Bu dünyanın hikmetine

Benim ve Hasî’nin aklı ermez)

 

Ancak Seyda’nın Ziya Gökalp ile olan tartışmalarını ve reddiyelerini içeren makaleler henüz gün ışığına çıkarılmış değildir. Dolayısıyla o dönemde çıkan aşağıdaki gazete ve dergilerin mevcut tüm sayıları büyük bir dikkatle incelenip araştırılmalıdır:

 

1)Sırat-ı Müstakim,

2)Sebilü’r-Reşad,

3)Diyarbekir,

4)Dicle,

5)Mücahid. 

 

İttihat ve Terakki yandaşlarından olan Ziya Gökalp onu şikâyet etmiş ve bunun üzerine Rodos Adası’na sürgüne gönderilmiştir. Sürgünde çok sıkıntı çeken Seyda bir gün dönemin padişahı Sultan Reşad’a bir mektup göndermiş ve mektubunda aslı Farsça olan şu beyti yazmıştır:

 “Avcı bir av yakalarsa ya keser yer, ya besler, ya da salıverir.

Onu devamlı muzdarip etmek yüceliğin şanına yakışmaz”. 

 

Mektubu okuyan Padişah onu ve arkadaşlarını sürgünden geri çağırmıştır.

 

Tasavvufî Yönü

 

Seyda, tarikat ve tasavvufî amelini Şeyh Abdulkadir Hezanî’nin yanında tamamlamış ve ondan hilafet almıştır. Ancak kendisini tasavvuf ve tarikattan çok ilme verdiği için mürit edinmeyle ve halife yetiştirmeyle uğraşmamıştır. Bundan dolayı bir Şeyh olarak değil, bir âlim olarak meşhur olmuştur. Sürgün dönüşü Sultan Reşad’ın “Sen molla mısın? sorusuna, “bana Seyda derler” cevabını vermiştir.

 

Evliliği ve Çocukları

 

Seyda üç kez evlenmiş ve bu üç evlilikten sadece bir kızı olmuştur. Kızını yeğeni olan Ulu Cami İmamı Molla Arif ile evlendirmiştir. 1951 yılında 87 yaşında vefat etmiş ve Hezan’da defnedilmiştir.

 

11. 2. Eserleri

 

1) Zazaca Mevlid

Bu mevlidin yazılış hikâyesi kısaca şöyledir: Bazı Kurmanc mollalar bir Cuma günü Zaza olan Seyda’ya takılarak, “bizim çok sayıda eserimiz var, ama siz Zazaların bir tane bile eseri yoktur” demişlerdir. Seyda bundan dolayı üzülmüş ve onlara, “bekleyin size bir eser göstereceğim” demiştir. Seyda Cuma namazından sonra gidip eve kapanmış ve bir sonraki Cuma günü namazdan önce mevlidini tamamlayarak arkadaşlarına şöyle demiştir: “Alın size Zaza edebiyatının küçük bir numunesi!”. Mevlidi inceleyen âlimler hayretler içinde kalır ve onu tebrik ederler.

 

1900 yılında 400 adet basılan bu mevlit manzumdur. 16 bölüm ve 378 beyitten meydana gelmektedir. Son iki bölümü Arapçadır. 14. Bölümden sonra “Gala Pey” (Son Söz) vardır. Bölümler ara salavatlarla birbirinden ayrılmaktadır. Mevlit 11’li hece ölçüsüyle ve mesnevi tarzında yazılmıştır. Dolayısıyla kafiye düzeni aa-bb-cc… şeklinde olup her beytin iki dizesi kendi aralarında kafiyelidir. Seyda bu mevlidi yazmada büyük ölçüde Kurmancî Mevlid’in yazarı Melayê Bateyî’nin etkisinde kalmıştır. Seydayê Xasî, hicri 1316 yılında yaptığı başvuru üzerine bu Mevlid’i Maarif Nezareti’nden aldığı onay ile Diyarbakır Matbaası’nda bastırmıştır.

 

2) “Kitabu’t-Tesdîd bi Şerhi Muteseri’t-Tevhîd” adlı Kelam/Akaid Kitabı:

Seyda, hicri 1324 yılında “Buşra’l-İbad fî İlmi’l-İtikad” adında manzum bir eser yazmış; bu eserin talebelerce daha iyi anlaşılması için ona ““Kitabu’t-Tesdîd bi Şerhi Muteseri’t-Tevhîd” adında bir şerh yazmıştır. Seyda Arapça yazdığı bu eserinde Sünnî Ekol’e çok sıkı bir şekilde bağlı kalmakta, bu ekolün dışında kalan görüşlere karşı şiddetli muhalefet etmekte, onları yer yer küfür ve sapıklıkla itham etmektedir. Onun bu eserde dile getirdiği görüşlerden bir kesiti aşağıda sunuyoruz:

 

İman-Amel İlişkisi

-İman sadece sözden ibaret olmayıp, amel ile beraber olmalıdır. Eğer iman hayata müdahale edemiyorsa, o sadece kuru bir iddia olarak kalmaya devam edecektir. Kim “nasıl olsa günahım bağışlanacak” düşüncesiyle günah işlemeye devam ederse, ant olsun ki o ancak bir hayvan mesabesindedir.

 

 

 

İnsan İradesi ve Kader

-Hiçbir şey Allah’ın zatına benzemez. Yaratma sadece ona mahsus olduğu için iyinin de kötünün de yaratıcısı odur. Ancak kul kendi iradesiyle kötülüğü işlemek istediği zaman Allah o an o kötülüğü yaratır. Dolayısıyla Mutezile’nin iddia ettiği, “iyiliğin yaratıcısı Allah, kötülüğün yaratıcısı kuldur” görüşü şirktir. Zira bir yaratıcı vardır ki, o da Allah’tır. Cebriye anlayışını bırak, kadere inan!

 

Allah’ın Kelamı

Mutezile’nin iddia ettiğinin tersine, Kur’an mahlûk değildir. Allah’ın kadim kelamıdır ve keyfiyeti bilinmiyor.

 

Allah’ı Görmek

Hz. Peygamber Miraç Gecesi Allah’ı iki defa niteliksiz görmüştür. Mümin kadın ve erkekler de öbür dünyada O’nu göreceklerdir. Ancak bu görmenin kesin niteliği belli değildir. Mutezile Ekolüne taraftar olanlar Allah’ı görmeyi imkânsız kabul ettikleri için Cehennemliktirler.

 

Ölüm Ötesi Hayat ve Kabir Azabı

İnsan öldükten sonra ruhu bedenine geri dönecek ve Münker ile Nekir adlarında iki sorgu meleklerinin “Rabbin kim? Dinin hangisi? Kitabın hangisi? Peygamber hakkında ne düşünüyorsun? gibi bazı sularına muhatap olacaktır. Bu sorulara doğru cevap veren kişiler için kabir bir Cennet Bahçesi gibi olacak, fakat doğru cevap vermeyenler için bir Cehennem Çukuru olacaktır.

 

Terazi ve Cennet-Cehennem

 Kim bu dünyada zerre kadar iyilik veya kötülük yapmışsa boşa gitmeyecek, melekler tarafından yazılacak ve öbür dünyada “Terazi”ye konulacaktır. Terazi’nin iyilik tarafı ağır basarsa Cennet’e, kötülük tarafı ağır basarsa Cehennem’e girecektir. Terazinin iki kefesi eşit olursa yine Cennet’e girecektir. Cehennem’e giren günâhkar Müslümanlar cezalarını çektikten sonra Cennet’e gireceklerdir. Cennet ve Cehennem şimdi de vardır.

 

3) Şiirleri

 

Seydayê Xasî âlim olduğu gibi şairdi de. Kendisi Zaza olmasına rağmen Kurmancî şiirler de yazmıştır ki aşağıdaki örnek bunlardn biriridir ve bu şiir benim doğduğum köy olan “Şaklat” da dâhil olmak üzere Lice’nin birkaç köyünün isimlerini içermektedir.

 

Dirêj ke Xasîya, nezmek cedîd e

Di piştî çend selam û çend tehîyat

Li ser Karazîyê ku nav Seîd e

Dixwîne ew ji ber Încîl û Tewrat

Yeni bir şiirdir bu Xasî, onu uzat!

Birkaç selamdan sonra birkaç tehiyat

Adı Said olan Karazlıya bunları ilet

Okuyor o ezberinden İncil ve Tevrat

-

Li textê xwu ku rûne Qeyser e ew

Li hespê xwu siwar be ‘Enter e ew

Di seyra roj û şev Îskender e ew

Bi wechê xwe li Cahiz bûye deh qat

Tahtına oturduğu vakit sanki Kayser’dir

Atına bindiği zaman da sanki Anter’dir

Gün ve gece seyriyle sanki İskender’dir

Yüzünün çirkinliği Chız’a çeker on kat

-

 

Lehû wechun ‘ebûsûn qemterîra

Lehû şeklun yumazîlhu l-be’îra

Lehû xeddun yucanîbu s-seîra

Huwe l-kabûsu beyne n-nasî bîzzat

Onun somurtkan ve ekşi bir yüzü vardır

Atın şeklini andıran bir şekli vardır

Cehennem ateşine denk yanağı vardır

Odur insanlar içerisinde kâbus bizzat

-

Gelî qazî û miftîyê qeza me

Bizanin ev Seîdê sextename

Bi nîsbet me ji ewwel ve xulam e

Eger şahid dixwazin; Hewr û Şeqlat

Ey ilçemizin kadıları ve müftüleri!

Biliniz ki Said sahtekâr namlı biri

Bize göre o uşaktır ta evvelden beri

Şahit isterseniz, şahit Havr ve Şaklat

-

 

Li nik îmamê Dêrûnê û Hûrê

Nikare yek nefes pif ke bilûrê

Dixwe sondê bi Tewrat û Zebûrê:

“Ez im îro Herîrîyê Meqamat”

Dêrûn ve Hûr imamlarının yanında

Üfleyemez o bir nefes bile “kaval”a

Ama yemin ediyor Zebur ve Tevrat’a

Ki bugün benim Harîrî-yi “Makamat”




Bu haber 860 defa okunmuştur.


Etiketler :

FACEBOOK YORUM
Yorum

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER Diyarbakır Haberleri

Bizi Takip Edin :
Facebook Twitter Google Youtube RSS
HAVA DURUMU
YAZARLAR
ÇOK OKUNAN HABERLER
  • BUGÜN
  • BU HAFTA
  • BU AY
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Alanyaspor 6 5 0 1 15 2 16 +13
2 Fenerbahçe 5 3 0 2 7 4 11 +3
3 Galatasaray 6 3 2 1 8 5 10 +3
4 Fatih Karagümrük 6 2 2 2 9 7 8 +2
5 Kasımpaşa 6 2 2 2 4 3 8 +1
6 Antalyaspor 6 2 2 2 6 8 8 -2
7 Yeni Malatyaspor 6 2 2 2 6 9 8 -3
8 Göztepe 6 1 1 4 10 7 7 +3
9 BB Erzurumspor 5 2 2 1 7 6 7 +1
10 Sivasspor 4 2 1 1 5 4 7 +1
11 Başakşehir FK 6 2 3 1 7 7 7 0
12 Gaziantep FK 6 1 1 4 8 9 7 -1
13 Hatayspor 4 2 1 1 3 6 7 -3
14 Konyaspor 5 1 1 3 5 3 6 +2
15 Kayserispor 5 2 3 0 4 8 6 -4
16 Çaykur Rizespor 5 1 2 2 7 8 5 -1
17 Trabzonspor 5 1 2 2 5 7 5 -2
18 Denizlispor 5 1 2 2 3 7 5 -4
19 Beşiktaş 4 1 2 1 5 7 4 -2
20 Gençlerbirliği 5 1 3 1 3 6 4 -3
21 MKE Ankaragücü 4 0 3 1 4 8 1 -4
Takım O G M B A Y P AV
1 Tuzlaspor 7 5 0 2 16 7 17 +9
2 İstanbulspor 7 5 1 1 15 6 16 +9
3 Adana Demirspor 7 4 1 2 14 6 14 +8
4 Samsunspor 7 4 1 2 11 7 14 +4
5 Ankara Keçiörengücü 7 4 2 1 8 6 13 +2
6 Altınordu 7 4 2 1 11 10 13 +1
7 Giresunspor 6 3 1 2 11 10 11 +1
8 Altay 6 3 2 1 10 4 10 +6
9 Balıkesirspor 7 3 3 1 8 9 10 -1
10 Adanaspor 7 2 2 3 10 9 9 +1
11 Bursaspor 6 2 3 1 11 11 7 0
12 Akhisarspor 6 1 2 3 4 4 6 0
13 Bandırmaspor 7 1 4 2 6 11 5 -5
14 Menemenspor 6 1 3 2 6 11 5 -5
15 Ümraniyespor 7 1 4 2 8 15 5 -7
16 Ankaraspor 7 1 5 1 4 12 4 -8
17 Eskişehirspor 7 0 4 3 2 13 3 -11
18 Boluspor 6 0 4 2 4 8 2 -4
Takım O G M B A Y P AV
1 Turgutluspor 6 5 1 0 6 3 15 +3
2 Serik Belediyespor 6 4 0 2 11 2 14 +9
3 Eyüpspor 6 4 1 1 12 6 13 +6
4 Van Spor 6 3 1 2 4 3 11 +1
5 Kırklarelispor 6 2 0 4 7 1 10 +6
6 Karacabey Belediyespor 6 3 2 1 7 4 10 +3
7 Elazığspor 6 3 2 1 9 8 10 +1
8 Bayburt Özel İdare Spor 5 3 2 0 6 5 9 +1
9 Sakaryaspor 6 2 1 3 5 4 9 +1
10 Tarsus İdman Yurdu 6 2 1 3 10 10 9 0
11 Etimesgut Belediyespor 6 2 2 2 5 4 8 +1
12 Mamak FK 6 2 2 2 6 6 8 0
13 Kırşehir Belediyespor 6 2 2 2 5 5 8 0
14 Pendikspor 6 2 3 1 10 8 7 +2
15 Pazarspor 6 2 4 0 9 15 6 -6
16 Sivas Belediyespor 5 1 2 2 7 7 5 0
17 Bodrumspor 6 1 4 1 7 9 4 -2
18 1922 Konyaspor 6 1 4 1 3 5 4 -2
19 Kastamonuspor 6 0 4 2 6 14 2 -8
20 Kardemir Karabükspor 6 0 6 0 2 18 0 -16
Takım O G M B A Y P AV
1 1928 Bucaspor 5 4 1 0 12 4 12 +8
2 Diyarbekirspor 5 4 1 0 7 2 12 +5
3 Fatsa Belediyespor 5 4 1 0 7 3 12 +4
4 Çankaya FK 5 4 1 0 8 5 12 +3
5 Arnavutköy Belediye 5 3 0 2 6 3 11 +3
6 Belediye Derincespor 5 2 1 2 7 5 8 +2
7 Ofspor 5 2 1 2 8 7 8 +1
8 Yeşilyurt Belediyespor 5 2 2 1 8 6 7 +2
9 Kızılcabölükspor 5 2 2 1 8 7 7 +1
10 Artvin Hopaspor 5 2 2 1 6 7 7 -1
11 Edirnespor 5 2 3 0 6 8 6 -2
12 Payasspor 5 1 3 1 3 6 4 -3
13 Nevşehir Belediyespor 5 1 4 0 4 8 3 -4
14 1877 Alemdağspor 5 0 3 2 2 8 2 -6
15 Kemerspor 2003 5 0 4 1 5 10 1 -5
16 Manisaspor 5 0 4 1 3 11 1 -8
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 25/10/2020 Fenerbahçe vs Trabzonspor
 26/10/2020 Denizlispor vs Beşiktaş
 26/10/2020 Sivasspor vs Çaykur Rizespor
 30/10/2020 Fatih Karagümrük vs BB Erzurumspor
 30/10/2020 Trabzonspor vs Kasımpaşa
 31/10/2020 Gençlerbirliği vs Gaziantep FK
 31/10/2020 Göztepe vs Alanyaspor
 31/10/2020 Galatasaray vs MKE Ankaragücü
 01/11/2020 Çaykur Rizespor vs Kayserispor
 01/11/2020 Konyaspor vs Başakşehir FK
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 26/10/2020 Akhisarspor vs Bursaspor
 26/10/2020 Boluspor vs Menemenspor
 30/10/2020 Balıkesirspor vs Adanaspor
 30/10/2020 Tuzlaspor vs Altay
 31/10/2020 Giresunspor vs Ümraniyespor
 31/10/2020 Bursaspor vs Boluspor
 31/10/2020 Menemenspor vs Ankaraspor
 31/10/2020 Altınordu vs Bandırmaspor
 01/11/2020 Ankara Keçiörengücü vs İstanbulspor
 01/11/2020 Eskişehirspor - Akhisarspor Eskişehirspor ligdeki son 7 maçında hiç kazanamadı  Akhisarspor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 28/10/2020 Etimesgut Belediyespor vs Serik Belediyespor
 28/10/2020 Eyüpspor vs Pendikspor
 28/10/2020 Kastamonuspor vs Bayburt Özel İdare Spor
 28/10/2020 Kırklarelispor vs Kırşehir Belediyespor
 28/10/2020 Pazarspor vs Karacabey Belediyespor
 28/10/2020 Sakaryaspor vs Sivas Belediyespor
 28/10/2020 Tarsus İdman Yurdu vs Mamak FK
 28/10/2020 Turgutluspor vs Kardemir Karabükspor
 28/10/2020 Van Spor vs Bodrumspor
 28/10/2020 1922 Konyaspor vs Elazığspor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 28/10/2020 Payasspor vs 1928 Bucaspor
 29/10/2020 Arnavutköy Belediye vs Artvin Hopaspor
 29/10/2020 Belediye Derincespor vs Nevşehir Belediyespor
 29/10/2020 Edirnespor vs Fatsa Belediyespor
 29/10/2020 Kemerspor 2003 vs Çankaya FK
 29/10/2020 Manisaspor vs 1877 Alemdağspor
 29/10/2020 Ofspor vs Yeşilyurt Belediyespor
 29/10/2020 Diyarbekirspor vs Kızılcabölükspor
SON YORUMLANANLAR
  • HABERLER
  • VİDEOLAR
HABER ARŞİVİ
NAMAZ VAKİTLERİ
HABER ARA
YUKARI YUKARI