1919 yılında Zokayd’de dünyaya gelen ve Şeyh Mahmûd Zokaydî’nin yedi oğlundan biri olan Şeyh Fudayl, medrese eğitiminin büyük bir kısmını abisi Şeyh Cüneyd’den almıştır. Üst seviye ilim ve kitaplar demek olan “el-Maddetü’l-Kübrâ”yı ise babası Şeyh Mahmûd’dan okumuş ve ilmî icazetnamesini de ondan almıştır.

Bediüzzaman Said Nursî’ye bir mektup gönderen Şeyh Fudayl, kendisini görmek istediğini bildirmiştir. O sıralarda yaşlı ve hasta olan Bediüzzman, cevabî mektubu talebesi Abdülmuhsin Ziya’ya yazdırmıştır. Mektup şöyledir:

“Bismihi Subhanehu. Esselamu aleyküm ve rahmetullahi ve berekatuhu ebeden daimen. Aziz sıddık kardeşim! Evvela binler selam ve hürmetler ederiz. Saniyen; Üstad’ımız hastadır, senin mektubunu okudu fakat cevabı kendi yazamıyor. Hem sana hem de beş kardeşine ve oradaki 70 talebelere çok selam ve dua ediyor ve dualarınızı istiyor. Ve diyor ki: Şeyh Abdülkahhâr (k.s.), benim üstadlarımdan pek kudsi bir üstadımdır. Hem o hem mübarek, merhum, mahdum Şeyh Mahmud her sabah benim üstadlarım, kardeşlerim işinde okuduklarımı ruhlarına hediye ediyorum. Ve bugünden itibaren hem Fudayl hem kardeşleri, hem Zokayd’daki fakahları nur talebeleri işinde dualarımı ve okuduklarımı da onların ruhlarına vermeye karar verdim”.

Şeyh Fudayl, 1992 yılında Siirt’in Çayırlı köyünde fenalaşır, hastaneye kaldırılır ve bir süre sonra vefat eder. Mezarı Zokayd’de babası Şeyh Mahmûd ve dedesi Şeyh Abdülkahh’ar’ın mezarlarının da bulunduğu kabristandadır.

2. 5. Şeyh Sibgatullah Zokaydî/Sevgili (1949-)

Zokayd Medresesi’nin işmdiki baş müderrisi ve temsilcisi olan Şeyh Sibğatullah, 20. 12. 1949 yılında doğmuştur. Üçü erkek, ikisi kız olmak üzere beş çocuk babasıdır. Medrese sıra kitaplarından Vad’  Risalesi, İstiare ilmiyle ilgili Ussam ve Münazara ilminden Uluğ’u babasının icazetname verdiği talabelerinden biri olan Molla Muhammed’in yanında, geriye kalan tahsilini babasının yanında tamamlayıp ondan icazetname almıştır. Babasının yanında bir taraftan ders alıp talebelik yaparken, bir taraftan da onun gözetiminde talebelere ders verirdi. Medreselerinde şimdiki talebe sayısı 40-50 arasında değişmektedir.

Babasının vefatından sonra Zokayd Medresesi’nin başına geçen ve halen baş müderris olarak hizmetlerine devam eden Şeyh Sibğatullah ile yaptığımız görüşmede Zokayd Medresesi’nde öteden beri eğitim dilinin Kürtçe olduğunu ifade ederek şunları söyledi:

“Biz, meşhur Siirtli Molla Halil’in torunlarıyız. Bu ceddimiz Bitlis’in Hizan ilçesine bağlı Gulpik köyünden olup buradan Siirt’e geldiği için “Siirdî” (Siirtli) lakabıyla anılmaktadır. Siirt’te Araplarla iç içe yaşadığımız için aile içinde Arapça da konuşulurdu. Fakat medreselerimizde o zmandan bu yana eğitim dili hep Kürtçe olmuştur. Bizim aileden çıkan âlimlerin yazdıkları eserler içerisisnde Kürtçe olanlar da vardır. Bu bağlamda diyebilirim ki Kürt dilinin korunmasında ailemizin ve medresemizin olumlu katkıları olmuştur”.

Seyda Şeyh Sibğatullah, zamanının çoğu müderris olarak ders vermekle geçtiği için şimdiye kadar müstakil bir eser yazma fırsatını bulamadığını fakat dedelerinin yazmış oldukları bazı eserlerin ilk istinsahları üzerinde yoğunlaştığını ifade ederek özellikle edisyon kritiklerini yaptığı şağıdaki iki eseri örnek vermektedir.

1)Seyda Molla Halil’in “Tabsiretü’l-Kulûb…” adlı eseri,

2)Şeyh Mahmûd’un “ed-Dâ’ ve’d-Devâ” adlı eseri.

Şeyh Sibğatullah ayrıca hac farizasıyla ilgili anılarını da yazıya geçirmiştir.

2. 6. İlmî İcazetnamelerini Zoqayd Medresesi’nde Alan Bazı Âlimler

2. 6. 1. Molla Nasreddin/Seven (ö. 1945) 

Molla Nasreddin miladî 1890 yılında Zokayd’te dünyaya gelmişir. Babası Hacı Rasul Efendi Siirt’te Mustantık (Sorgu hâkimi) olan Molla Nasreddin, ilmi tahsilini Zokayd Medresesi’nde, Şeyh Mahmûd Zokaydî’nin yanında başlayıp tamamlar ve kendisinden ilmi icazetini alır. Medresedeki en iyi talebelerden olan Molla Nasreddin, icazetini aldıktan sonra Zokayd Medresesi’nde müderrislik yaparak birçok kişiye ders vermiştir.

Molla Nasreddin’in Kürtçe yazdığı “Akide-i İman” adlı elyazması eser, halen ailesinin kütüphanesinde mevcuttur. Molla Nasreddin bir süre Cimzerq köyüne fahri imam olarak görev alır ve burada tedrisata devam eder. 1935 yılında 45 yaşında iken burada vefat etmiş ve bu köyde defnedilmiştir.

2. 6. 2. Şeyh Haydar/Sevgili (ö. 1966)

Şeyh Haydar, 1899 tarihinde Zokayd’de dünyaya gelmiştir. İlk tahsilini babasının talebesi ve aynı zamanda Zokayd Medresesi’nin müderrisi olan Molla Nasreddin’den almıştır. Daha sonra babası Şeyh Mahmûd Zokaydî’nin yanında tahsiline devam eder. Babasının yanında tahsilini tamamlayıp kendisinden ilim icazetini alır.

İcazetname aldıktan sonra Zokayd Medresesi’nde ders vermeye başlayan Şeyh Haydar’ın icazet verdiği kişiler arasında Seyyid Ahmed ve Şeyh Rasul (Beşiri/Beykent) de vardır.

Şeyh Haydar, ilk olarak babasının yanında uzun yıllar seyr ü süluk yapar. Babasının vefatından sonra Norşin’e gidip Molla Muhammed Emin’in halifesi Şeyh Muhammed Baki’ye intisap eder. Yanında iki yıl kaldıktan sonra kendisinden hilafet iznini alır. Kendi döneminde insanlar, yoğun olarak tasavvufa yönelir. Çünkü bu dönemde, devletin baskısının azalması, irşat faaliyetlerini daha da kolaylaştırır. Dedesi Şeyh Abdulkahhar’ın yaptığı irşada benzer bir irşat yapar. Nitekim kendisi de halkının yarısı Hıristiyan olan Siirt’e bağlı Kutmis/Yerlibahçe köyünü İslam dinine davet ederek onların Müslüman olmalarına vesile olur. Yine önceki inançları Êzîdîlik olan bir ailenin tüm fertlerinin Müslüman olmasına vesile olur. Oğlu Şeyh Mazhar, Şeyh Mahmûd’un talebelerinden Molla Abdussamed’e babasının tarikat icazetini verdiğini aktarır. Nitekim Molla Abdussamed’in Şeyh Haydar’a yazdığı mektuplarda bu durum anlaşılmaktadır.

Şeyh Haydar, 30 Aralık 1966 tarihinde Siirt’te, 68 yaşında iken vefat etmiş ve Zokayd’de babasının yanına defnedilmiştir.

Şeyh Haydar bir eser yazmıştır. Bu eserde rüylarının bir kısmı, vasiyetnamesi ve başka şeyler bulunmaktadır.

2. 6. 3. Molla Ali/Eviz  

Molla Ali, Zokayd’de dünyaya gelmiştir. İlk tahsiline Zokayd Medresesi’nde başlamıştır. Belli bir süre Beykent köyüne gidip Molla Mehmet Şerif’in yanında okur. Daha sonra medrese tahsiline ara verir. Okumaya ara verdiği için, Şeyh Mahmûd Zokaydî, oğlunun tekrar okuması için babasını ikna ederek tekrar medreseye dönmesini sağlar. Bundan sonra Zokayd Medresesi’nde, Şeyh Mahmûd’un talebesi olarak tahsiline devam eder. Şeyh Mahmûd’un yanında tahsilini tamamlayarak kendisinden icazet alır.

Molla Ali, icazetname aldıktan sonra uzun yıllar köyün fahri imamlığını ve Zokayd Medresesi’nin müderrisliğini yapar. Zokayd Medresesi’nde birçok talebeye ders verir. İlmi kişiliği ön planda olan Molla Ali, ilim derecesi iyi olanların askere alınmadığı dönemde askerlik için Bitlis’te girdiği sınavı kazanarak askerlikten muaf tutulur.

Molla Ali, hocası Şeyh Mahmûd ile beraber Birinci Dünya Savaşı’nda Ruslara karşı savaşır. Tasavvufi yönü ile de dikkat çeken Molla Ali, önce hocası Şeyh Mahmûd’un yanında uzun bir süre seyr ü süluk eder. Şeyh Mahmûd’un vefatından sonra ise Norşinli Şeyh Mahşuk’un yanında seyr ü süluka devam ederek mezun olur.

İcazet aldıktan vefat edinceye kadar müderrislik yapan Molla Ali, mütevazi kişiliği ve ilmi kişiliğinden hiç ödün vermemiştir. Yaklaşık 85 yaşındayken Zokayd’de vefat etmiş ve burada defnedilmiştir.

2. 6. 4. Molla Abdussamed/Bilgin (ö. 1993)

Molla Abdussamed, 1907 yılında Siirt’in Baykan ilçesine bağlı Atabağ/Comanî beldesinde dünyaya gelmiştir. İlk eğitimini babası Molla İbrahim Efendi’den aldı. Ardından Norşin’e giderek burada belli bir süre ilim tahsil etmiştir. Cumhuriyet’in ilanından sonra Tevhid-i Tedrisat kanunu ile yasaklanan medrese eğitimini devam ettirmek için kendisinden büyük arkadaşı Molla Muhyiddin Hawêlî ile beraber üç yıl süre ile Suriye’ye giderek Şeyh Ahmed Haznevî’nin yanında tahsiline devam eder. Burada iken Şeyh Muhammed Arabkendî ve Şeyh Abdulhakîm el-Kasrî ile tanışıp arkadaşlık eder.

Molla Abdussamed, Türkiye’ye dönünce Molla Alâeddin Narî ve Molla Muhyiddin Hawêlî’nin yanında bir süre ilim tahsil eder. Daha sonra Zokayd Medresesi’ne giderek Şeyh Mahmûd Zokaydî’nin yanında tahsilini tamamlar ve kendisinden ilim icazetini alır. Ayrıca Şeyh Mahmûd’un yanında tasavvufa girerek büyük bir bağlılık gösterir.

Molla Abdussamed icazet aldıktan sonra Siirt ve Diyarbakır yörelerinde talebelere ders vererek tedrisat yapar. Vefat ettiği yıla kadar tedrisat hayatını devam ettiren Molla Abdussamed, birçok talebeye ders verip onlarca müderrisin yetişmesine vesile olur. Yetiştirdiği bazı talebeleri şunlardır:

Molla Süleyman                     (Kardeşi)

Şeyh Muhammed Emîn Er     (Eski DİB Mehmet Görmez Hoca’nın hocası)

Prof. Dr. Ahmed Bilgin                     (Eski Diyarbakır Belediye Başkanı)

İlim, edep, takva ve tevazu dolu bir yaşam sürdüren Molla Abdussamed, tarikat icazetini Şeyh Mahmûd Zokaydî’nin büyük oğlu Şeyh Haydar’dan almıştır. Molla Abdussamed 1993 yılında 86 yaşında vefat edip Diyarbakır’da Yeniköy Mezarlığında defnedilmiştir.

2. 6. 5. Molla Rasul/Özlük (ö. 1940)

Zokayd’de dünyaya gelen Molla Resûl’ün babasının adı Feqî Ömer’dir. Siirt’te okula giderken Molla Muhammed Fındıkî’nin yanında uzun bir müddet medrese eğitimini görür. Fakat asıl eğitimini Zokayd Medresesi’nde Şeyh Abdulkahhar ve ardından Şeyh Mahmûd’un yanında alır ve Şeyh Mahmûd tarafından kendisine ilim icazeti verilir.

Molla Rasul’un en göze çarpan özelliği, Feraiz (Miras Hukuku) ilmini çok ileri seviyede bilmesidir. Hatta birçok Faraiz problemini zihinden çözecek kadar bu ilme hâkim idi. Aynı zamanda iyi bir hattat olan Molla Resul, birçok eseri istinsah etmiştir.

Uzun yıllar Zokayd Medresesi’nde birçok talebeye ders vererek onları yetiştiren Molla Rasul, Şeyh Abdulkahhar ve Şeyh Mahmud’un yanında tarikata girmiştir. 1940 yılında Zokayd’de vefat etmiş ve buradaki mezarlığa defnedilmiştir.

2. 6. 6. Molla Muhammed/Özlük (ö. 1977)

Molla Muhammed, Zokayd âlimlerinden Molla Rasul’un oğludur. 1905 tarihinde Zokayd’de dünyaya gelmiştir. Babasının yanında belli bir süre okuduktan sonra, Şeyh Mahmûd Zokaydî’nin yanında uzun bir süre okur ve kendisinden ilmi icazet alır.

Molla Muhammed icazet aldıktan sonra uzun bir müddet Zokayd Medresesi’nde ve başka yerlerde ders vererek birçok talebe yetiştirir. Feraiz ve Hüsn-ü Hat ilimlerinde dikkat çeken bir özelliği bulunur. Fıkıh ile ilgili bilgileri içeren “Çanta” isimli bir risale yazmıştır.

Şeyh Mahmûd’un yanında tasavvufa giren Molla Muhammed, Şeyh Mahmûd’un vefatından sonra Norşinli Şeyh Maşuk’un yanında ameline devam etmiştir. İlmi kişiliği, takvası ve cömertliği ile tanınan Molla Muhammed, 75 yaşında iken 1977 yılında Kayseri’de vefat etmiş ve Zokayd’de defnedilmiştir.

2. 6. 7. Molla Emîn/Seven (ö. 1972) 

Molla Emîn, 1897 yılında Zokayd’de doğmuştur. İlmi tahsiline Zokayd Medresesi’nde, ağabeyi Molla Nasreddin’in yanında başlar. Daha sonra Şeyh Mahmûd Zokaydî’nin yanında tahsiline devam ederek ondan ilim icazetini alır.

İlim icazetini aldıktan sonra, Zokayd Medresesi’nde ve başka köylerde hayatının son demlerine kadar ilim ile meşgul olan Molla Emîn birçok talebe yetiştirmiştir. İyi bir hattat ve şair olan Molla Emîn, kendi el yazması ile yazdığı ve birçok şiiri naklederek topladığı şiir divanı ailesinin kütüphanesinde mevcuttur. Hayatında talebelik, müderrislik ve fahri imamlık dışında hiçbir şey ile meşgul olmayan Molla Emîn, ilmi kişiliği, mütevazı yapısı ve dindar kişiliği ile tanınmaktadır. 1972 yılında, 75 yaşında iken Zokayd’de vefat ederek buradaki mezarlığa defnedilmiştir.

Not PROF DR KADRİ YILDIRM KÜRT MEDRESELERİ VE ÂLİMLERİ KİTABINDADA  ALINMIŞ.