HEZAN MEDRESESİ

 

Hezan Medresesi ve Tekkesi, Şeyh Abdurrahman Taxî’ni halifesi Şeyh Abdülkadir Hezanî tarafından Diyarbakır’ın Lice ilçesine bağlı Hezan (Savat) nahiyesinde kurulmuştur.  Norşin Ekolünü temsil eden Hezan Medresesi’ne dair bazı bilgiler maarif salnâmelerinde vardır. Örneğin 1317/1899 yılında neşredilen salnâmeye göre; Hezan’daki medresenin müderrisi Hacı Muhammed Efendi’dir. Talebe sayısı 15’tir. Yine Lice’nin Tiyas, Sis ve Kara Hüseyin köylerinde Şeyh Abdülkadir adına müderrisleri Mustafa, Said ve Said Efendi olan medreseler bulunmaktadır.

 

Şeyh Abdülkadir’den sonra Hezan Medresesi ve Dergâhındaki ilim ve irşad hizmetleri, Şeyh Muhammed Diyaüddin’in (ö. 1923) halifesi olan oğlu Şeyh Selîm Hezanî (ö.1931-32) tarafından devam ettirmiştir.  Şeyh Selim de babası Şeyh Abdülkadir gibi medrese-tekke birlikteliğini sürdürmüştür.

 

2. HEZAN MEDRESESİNDE İZ BIRAKAN ÂLİMLER

 

2. 1. Şeyh Abdulkadir Hezanî (ö. 1908) 

 

 

İkinci Şeyh Abdülkadir olarak meşhur olmuştur (Birincisi Şeyh Abdülkadir Geylanî’dir. Mahlası Ubeydulkadir’dir. Babasının adı Molla Abdullah Semerşeyhî’dir. Molla Abdullah, Muş’un Bulanık ilçesine bağlı Semerşeyh (Yokuşbaşı) köyünde tanınmış bir âlimdir. Molla Abdullah’ın diğer oğlu Molla Abdurrahman Mellekendî (ö. 1872-73) bölgedeki birçok âlimin üstadıdır. 

 

Şeyh Abdülkadir’in büyükbabası Molla Abdurrahîm’dir. Babası, Mevlana Halid’in halifelerindendir. Beş evlilik yapmıştır. Beşi erkek, ikisi kız toplam yedi çocuğu olmuştur. Hanımları ve bilinen çocukları şunlardır:

 

1)Halime: Seyda-yi Tahî’nin kız kardeşidir. Muhammed Şirin adlı erkek ve Esma adında bir kız çocuğunu doğurmuştur.

 .

2) Züleyha: Diyarbakır eski müftüsü Halil Özaydınlı’nın halasıdır. Çocuğu olmamıştır.

 

3) Fatma: Mevlana Camî’nin soyundan olduğu söylenmektedir. Serhat’tan Molla Süleyman’ın kızıdır. Muhammed Emin ve Muhammed Selim adlarında iki erkek, Safiye ve Rahmet adlarında iki kız çocuğu dünyaya getirmiştir.

 

4)Zeyneb

5) Latîfe

 

Medrese tahsili: Babası ve Seyyid Sibgetullah Arvasî (ö. 1870)’den okumuştur. Resula Köyü’nde imamlık yapmış, daha sonra mürşidi Seyda-yi Tahî’nin emriyle irşat için Hezan’a gitmiştir.

 

Tasavvuf hayatı: Şeyh Abdülkadir, babasında ilim tahsilini bitirdikten sonra Seyyid Sibgatullah Arvâsî’ye tabi olarak tarikata intisap etmiştir. Belli bir müddet Arvasî’nin terbiyesinde yetişmiş, onun vefatından sonra da halifesi Şeyh Abdurrahman-ı Tâxî’nin yanında seyr ü sülûkunu tamamlamıştır ki Taxî’nin ilk halifesi olarak geçmektedir.  İrşadının ilk dönemini Resula köyünde imamlık yapmış, şeyhinin yönlendirmesiyle Hezân’a gelmiştir. Hezân’daki irşadıyla bölge âlimlerinin tarikata girmesini sağlamış ve bunların bir kısmına hilafet vermiştir. Geçimini temin etmek için çiftçilik ve ticaretle meşgul olmuştur. 1326/1908 yılında vefat eden Şeyh Abdülkadir’in mezarı Hezan’dadır.

 

Halifeleri: Şeyh Abdülkadir şu şahsiyetlere hilafet vermiştir:

 

Şeyh Seyyid,

Seydayê Licî,                                     (ö. 1912)

Mela Mustafayê Sîsî,                         (ö. 1914)

Mela Abdullah Hezroyî,                    (ö. 1947)

Mela Ahmedê Xasî,                           (ö. 1951)

Mela Hüseynê Resûla,

Mela Mihemedê Baxçan.

 

Ayrıca Hazne Medresesi ve Tekkesinin kurucusu Şeyh Ahmed Haznevî (ö. 1950), de tarikata ilk olarak ona intisap ederek girmiştir.

 

Eserleri

1908 yılında vefat eden Şeyh Abdülkadir’in mezarı Hezan’dadır. Geride bir Şiir Divanı bırakmıştır. Nitekim kendisi büyük bir şeyh ve âlim olduğu gibi, aynı zamanda büyük bir şair ve edipti de. Onun 30 tane şiiri Tahsin İbrahim Doskî tarafından “Hizanlı Mela Abdullah ve Ailesinden Şairler” (Duhok 2011) adlı derlemede bir araya getirilmiştir. Onun bu şiirlerini nazım şekilleri açısından şöyle tasnif etmemiz mümkündür:

 

Murabba         10

Gazel              4

Kaside            6

Mesnevî          10

 

Bu otuz şiir içerik olarak daha çok ilahî aşk, tasavvuf ve mürşidini övme temalarından oluşmaktadır.

 

2. 2. Şeyh Muhammed Selîm Hezanî ve Talebesi Şeyh İsmetullah Karazî

 

 

2. 1. Şeyh Muhammed Selîm Hezanî (1292-1355 h.)

 

Hicri 1292 yılında dünyaya gelen Şeyh Muhammed Selîm Hezanî’nin babası Şeyh Abdülkadir Hezanî’dir. Hem medrese eğitimini hem de tasavvufî amelini Norşîn’de Hazret lakabıyla anılan Şeyh Muhammed Diyaüddîn’in yanında tamamlamış ve ilmî icazetini Hazret’ten almıştır. İki kez evlenmiştir. Altı oğlunun isimleri şunlardır:

 

Muhammed Masum,

İsmail Hakkı,

Muhammed Selîm,

Abdülbaki,

Muhammed Hafız,

Sibgatullah

 

Şeyh Selîm, bölgede tanınan meşhur Seyda Hacı Abdülfettah’ın hocası ve şeyhidir. Seyda hocasını öven şiirler yazmıştır. Şeyh Selîm’in başka bir talebesi Seydayê Licî’nin torunu Molla Halil’dir. Bilinen diğer talebeleri Halil Özaydın (ö. 1967), Şeyh İsmetullah Karazî/Yiğit (ö. 1996) ve Ahmed Meylanî’dir. (ö. 2002)

 

Mustafa Kemal Atatürk bir gün bir rüya görürü ve rüyasını yorumlattığı hiç kimsenin yorumundan tatmin olmaz. Kendisine Şeyh Muhammed Selîm’den bahsedilir ve rüyasını ona tabir ettirmesi istenir. Bunun üzerine rüyasını ona anlatan Atatürk, yaptığı yorumdan memnun kalır ve kendisine saygı duyar. Bu bakımdan, Şeyh Said Ayaklanması münasebetiyle tutuklandığı zaman Atatürk’ün girişimiyle serbest bırakılır.

 

Hicri 1355 yılında 63 yaşındayken vefat eden Şeyh Muhammed Selîm’in mezarı Hezan’dadır. Eserleri olduğu söyleniyor ise de herhangi bir eserine ulaşamadık. 

 

2. 2. Şeyh İsmetullah Karazî/Yiğit (ö. 1996 )

 

Şeyh İsmetullah Karazî, aslen Muş’un Bulanık ilçesine bağlı Semerşeyh köyünden olan ve sonra irşad maksadıyla Lice yöresine gelen Molla Muhammed Baki’nin oğludur. Molla Muhammed Baki’nin babası Molla Zübeyr, Molla Zübeyr’in babası da Molla Abdullah-i Hîzanî’dir ki bu zat aynı zamanda Mevlana Halid’in halifesidir. Denildiğine göre bu ailenin soyu Sultan Şeyhmus’a, ondan da Hz. Ömer’e dayanır. Aile bundan dolayı “Ömerî” olarak tanınır.

 

Şeyh İsmetullah 1326/1908 yılında Lice’nin Fis Köyü’nde doğdu. Kendisine İsmetullah ismi babasının amcası olan Şeyh Abdulkadir-i Hezanî tarafından verilmiştir. Şeyh Abdulkadir, halifesi olduğu Şeyh Abdurrahman-i Taxî’nin emri üzerine irşat için Hezan’a gönderilmişti. Daha sonra ailesi bir süre Mermer nahiyesinde ikamet etmiş ve kendisi son olarak vefat edinceye kadar Karaz’a (bugünkü Kocaköy ilçesi) yerleşmiştir. İki evlilik yapmış ve bu evliliklerden yedi erkek, beş kız çocuğu dünyaya gelmiştir. 1996 yılında Karaz’da vefat etmiştir.

 

Şeyh İsmetullah, medrese eğitimine babasıyla amca çocukları olan Şeyh Muhammed Selim’in Hezan’daki medresesinde başlamış ve medresenin müderrisi olan Molla Abdullah-i Memanî’den ders almıştır. Tarikat ve tasavvuf olarak müridi olduğu Şeyh Muhammed Selim’den de ara sıra ders almıştır. Daha sonra yörenin önde gelen âlimlerinden biri olan ve KÜÇÜK lakabıyla tanınıp Silvan’da müderris olan Molla Hüseyin; Hazrolu Seyda-yi Hacı Fettah, Seyda-yi Molla Ubeydullah ve Molla Abdullah-i Koğî adlı müderrislerden okumuş ve medrese eğitimini tamamlamıştır.

 

Medrese eğitimini tamamladıktan sonra Karaz’a dönen Şeyh İsmetullah ilim ve irşad ile meşgul olmuş, bu çerçevede başta Arap Dili grameri ve Belagat olmak üzere dil ve edebiyat ilimleri ile İslamî ilimlerde çok sayıda talebe okutmuştur.

 

1943 yılında babasıyla beraber hacca gitmiş ve dönüşte babası Şam’da vefat ederek Kasyun Dağı’ndaki Mevlana Halid Mezarlığına defnedilmiştir. Molla İsmetullah aşağıdaki Arapça iki beyti babasının vefatı üzerine söylemiş ve tarih düşmüştür:

 

Ba’da en tafe ve zare el-Mustefa

İrci’i mardiyyete’l-lahhi ‘efa

 

Cabe sem’an taeten dayfu’l-kemel

Cae fî “ğiş”in ve rahe fî “celek”

 

Son dizede geçen “ğ-ş” ve “c-l-l” harflerinin ebced hesabına göre toplamı 1363/1943 eder.

 

Molla İsmetullah hacdan döndükten sonra bir süre Muş’un Semerşeyh Köyü’ne giderek Molla Yahya Çoxreşî’nin yanında kalmış ve tarikat hilafetnamesini ondan almıştır. Kendisi de aşağıdaki üç âlime hilafetname vermiştir:

 

1)Hazrolu Molla Derviş,

2)Kulplu Molla Muhammed,

3)Kendi oğlu Molla Ömer

 

Şiir ve edebiyatta uzman bir âlim olan Molla İsmetullah hem anadili olan Kürtçe, hem de Arapça şiirler nazmetmiştir. Bu şiirlerden 13 tanesi Tahsin İbrahim Doskî tarafından “Mela Ebdullahê Hîzanî û Şairên Malbata Wî” adlı derlemesinde bir araya getirilmiştir. Şiirleri genellikle Şeyh Abdulkadir-i Hezanî ve Şeyh Muhammed Selîm-i Hezanî gibi tarikat mürşitleri ile tasavvuf hakkındadır. Aşağıda Şeyh Abdulkadir’in vefatı üzerine söylediği bir şiirinden örnek olarak bazı bendleri sunuyoruz:  

 

 

Hewara min bi te Ya Reb, nema min çareya sebrê

Bi vê beytê terennum kim, heta bimrim biçim qebrê

Me rehber Şahê Sanî çû, li me şa bû kerê xebrê

Ez im bedhal siyehkar im, xerîqê zenb û vê cewrê

Bi qurbana ewan qewsê di nûn û awirê yar im

Ji derdê fîrqeta Seydaê Sanî ez birîndar im

 

Hewar e hey hewar e bûm, di seyda xem û xewxaê

Ji her mûkî sedakî tê, ji ferqê ser heta paê

Ji ah û derd û zarînê, ez im goyînê sehraê

Bi tiryaqê ez im meqtûl, ji hecra wê şekerxaê

            Di nêv ehzan û hem ceyşê, xumûman da ‘elemdar im

            Ji derdê fîrqeta Seydaê Sanî ez birîndar im

 

Ku bîst û çar bû Zîlhicce, ji dîwanê xwe kir men’ e

Muherrem der Ehed şeş bû kirim medhûşê zû dem’ e

Hezar û sê sed û pêncî û pênc da hatî ev sem’ e

Ku bû mîhman û cîran Şah, ji bo Şahê qewî qel’ e

            Cuweyrê xwe nekin mehrûm, ji dergahê ricakar im

            Ji derdê fîrqeta Seydaê Sanî ez birîndar im

 

 

Not PROF DR KADRİ YILDIRM KÜRT MEDRESELERİ VE ÂLİMLERİ KİTABINDADA  ALINMIŞ.