Etki ve yayılma alanı oldukça geniş olan Basret Ekolü, Mevlana Halid’in Şeyh Halid Cezerî adlı halifesi tarafından kurulmuş ve ondan sonra halfeleri ve halifelerinin halifeleri tarafından daha da genişletilerek kendisinden aşağıdaki kollar türemiştir:

1. Seydâî/Serdahl Kolu

2. Hilwe Dergâhı (Suriye)

3. Diyarbakır Kolu/Aktepe

4. Gaziantep Kolu

5.  Siirt Eruh-Halidiye Kolu

6. Siirt Xinûk (Güleçler) Kolu

7. Mardin Hâmidîler Kolu

A. BASRET MEDRESESİ VE ÂLİMLERİ

1. BASRET MEDRESESİ

Cizre’nin kuzeyinde bulunan ve bir kısım toprakları Botan’ın Hacıaliye Aşiretine, bir kısmı de Dêrşev Aşiretine aittir. Gabar Dağlarının batı yakasına olan bu köyü şimdiki resmî adı “İnceler”dir. Günümüzde Şırnak’a bağlı olan bu köy bölgede boşaltılmış olan köylerden biridir ve köyde artık kimse yaşamamaktadır. Basret köyüne ilk tekke/drgâh ve medreseyi kuran kişi Mevlana Halid’in halifelerinden Şeyh Halid Cezerî (ö. 1839) ve kendisinden sonra dergâhın postnişini olan Şeyh Salih Sîbkî’dir (ö. 1852).

Şeyh Halid, Mevlana Halid’en tasavvuf hilafetnamesini aldıktan sonra Mevlana Halid onu irşad için Cizre, Mardin ve Diyarbakır ile Botan Bölgesi’nin dağlık köylerinde görevlendirir. Şeyh Halid bunun üzerine Cizîra Botan Bölgesi’nde Gabbar Dağı üzerinde yer alan Basret köyüne yerleşerek burada büyük bir mescit ve buna bağlı bir medrese ve dergâh yaptırır. Böylece Halidilikte birbirinden ayrılmayan zahir ve batın ilimlerinin iki paydaş kurumunu birlikte hayata geçirir ve yaklaşık 20 yılını bu iki kurumun hizmetlerine adar.

Şeyh Halid’in Basret köyünde yaptırdığı medrese ve dergâhta eğitim almak için yüzlerce talebe ve sofi bu köye gelirler. Bu iki kuruma rağbet gösteren Kürt aşiretlerinden biri olan Dêrşev Aşiretine mensup çok sayıda kişi bu medrese ve dergâhta eğitim görerek dönemlerinin meşhur birer âlimi ve şeyhi olmuşlardır ki bunların başında Şeyh Muhammed Nurî Dêrşevî ve Şeyh Abdülhakim Dêrşevî gelmektedir. Siirtli Molla Halîl de Şeyh Halid’i ziyaret etmek için sık sık Basret’e gidip onun sohbetlerine katılırdı.

Şeyh Halid 1820’li yıllarda Basret köyünde kurduğu dergâh sayesinde Nakşibendîliğin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yayılmasına öncülük etmiştir. Bu dergâhta eğitim gören ve sonradan her biri büyük bir şeyh ve âlim olup birçok talebe, mürit ve halife yetiştiren Şeyh Salih Sibkî, Seyyid Sibğatullah Arvasî ve Şeyh Hamid Mardînî gibi zatlar Basret Dergâhı’nda yetişmişlerdir. Basret Dergâhı etrafında aynı ekolü temsil etmek üzere bir araya gelen şeyhler “Basret Şeyhleri” olarak meşhur olmuşlardır. Bu dergâhta yetişen şeyhler zamanla Şırnak, Mardin, Diyarbakır, Siirt, Batman, Bitlis ve Gaziantep illeri ile Irak ve Suriye’de Nakişbendî/Halidî tarikatının yayılmasında büyük rol oynamışlardır.

2. BASRET MEDRESESİ’NDE İZ BIRAKAN ÂLİMLER

2. 1. Postnişîn Âlimler

Basret Dergâhı’nın postnişinler silsilesi aşağıdaki gibidir:

1)Şeyh Halid Cezerî,

2)Şeyh Salih Sîbkî,

3)Şeyh Esad Xinûkî,

4)Şeyh Muhammed Aynî,

5)Şeyh Halid Zêbarî,

6)Şeyh Hüseyin Zêbarî.

2. 1. 1. Şeyh Halid Cezerî (ö. 1839)

Mevlana Halid’in son halifelerinden biri olan, hatta soncusu olduğu söylenen Şeyh Halid Cizîrî bugün Şırnak ilçesi olan Cizre’de (Cizîra Botan) doğdu. Cizre’nin Zuraf Ailesi’ndendir. Medrese tahsilinin bir kısmını Melayê Cizîrî’nin de talebelik ve müderrislik yaptığı kendi memleketi Cizre’de Medreseya Sor’da yapmıştır.  Mevlana Halid irşat için Irak’tan Şam’a giderken uğradığı Cizre’de büyük bir teveccüh ile karşılanır. Cizre’de kendisini karşılayan ve misafir eden zatlar içerisinde bulunan Şeyh Halid onun dikkatini çeker ve kendisini Şam’a davet eder. Bu daveti kabul eden Şeyh Halid onunla birlikte Şam’a gider ve onun yanında tasavvuf ve tarikat eğitimini almaya başlar. 

Şeyh Halid 1839 yılında Basret köyünde vefat etmiştir. Türbesi bu köydedir ve sevenleri tarafından ziyaret edilmektedir. Geride erkek çocuk bırakmayan Şeyh Halid’in üç kızı olmuştur.

Şeyh Halid Cezerî medresenin orta seviyeli bir Nahiv kitabı olan “Şerhü’l-Muğnî”ye kadar okumuş, medrese eğitimini tamamlamayıp tasavvuf yoluna girmiştir. Aslında Mevlana Halid medrese tahsilini tamamlamamış olan müritlerine halifelik vermemedeki kararlılığıyla tanınan bir mürşittir. Dolayısıyla medrese eğitiminin henüz başlarında veya ortalarında olan adaşı Şeyh Halid Cezerî’ye hangi hikmete binaen hilafet verdiğini bilemiyoruz.

2. 1. 2. Şeyh Sâlih Sîbkî (ö. 1852)

Bitlis yöresinde Sîbkî aşiretinden olan Şeyh Salih aynı zamanda bu aşiretin o zamanki liderinin akrabasıydı. Fakat kendisi aşiret reisliği ve dünya makamlarını önemsemeyip tasavvufa ilgi duymuştur. Bölgede “Üstad-ı A’zam” olarak tanınan Molla Resul Sîbkî’nin yeğeni olan Şeyh Salih Sîbkî, Botan bölgesinin ünlü medreselerinden biri olan Tanzeh Medresesi’nde okumuştur. Medrese tahsilini ve tasavvufi eğitimini Şeyh Halid Cezerî’nin yanında tamamlamış ve icazet almıştır. Hocasının damadı da olan Şeyh Salih, onun vefatından sonra Basret Dergâhı’nın postnişini olarak görev yapmıştır.

Botan Beyi Bedirhan Paşa zamanında Basret Dergâhı’nın postnişini olan Şeyh Salih Sîbkî’nin postnişinliği sürecinde Nakşibendî Tarşkatı bölgede oldukça güç kazanmıştır. Bedirhan Paşa’nın da saygı duyduğu Şeyh Salih 1852 yılında vefat etmiştir. Mezarı, hocasınınki gibi Basret köyündedir. Şeyh Salih Sîbkî’nin üç büyük halifesi şunlardır:

1)Şeyh Muhammed Hazîn el-Fersafî,

2)Şeyh Hsan Nuranî el-Aktepî,

3)Şeyh Muhammed Aynî.

2. 1. 3. Şeyh Es’ad Xinûkî

Şeyh Salih Sibkî’den sonra şeyhliği üstlenmiş ancak sağlığının elvermemesi nedeniyle Basret köyünden ayrılarak buradaki dergâh şeyhliğini bırakmıştır. Postnişinliğinin kısa sürmesi ve kendisinden sonra şeyhliği üstlenen Muhammed Aynî’nin bir önceki şeyh olan Şeyh Salih Sîbkî’nin halifelerinden olması nedeniyle bazı silsilelerde ismi zikredilmemektedir.

2. 1. 4. Şeyh Muhammed Aynî (ö. 1859)

Siirt’in Eruh ilçesine bağlı Ayne (Bağgözü) köyünde doğan Şeyh Muhammed Aynî ilk tahsiline kendi köyünde başlamış ve medrese derslerini üst seviyede bir Mantık kitabı olan “Şerhü’ş-Şemsiyye”ye kadar okumuştur. Daha sonra Basret’e giderek Şeyh Salih Sibkî başta olmak üzere medresede görev yapan yardımcı müderrislerin yanında ders okumaya devam etmiştir. Bu sırada Şeyh Salih Sibkî’den manevî dersler alarak ve seyr ü sülukunu tamamlayarak icazet almıştır.

Şeyh Muhammed Aynî icazet aldıktan sonra Şeyh Salih Sibkî’nin talebi üzerine hizmetlerine bir hafta kendi köyü olan Ayne’de, bir hafta da Basret’te devam etmiştir. Şeyh Salih onu bir yandan irşad hizmetlerine alıştırırken diğer yandan Basret medrese ve dergâhından uzak tutmayarak sonrası için hazırlamıştır.

Şeyh Salih’in vefatından sonra Basret Dergâhı’nın şeyhliğini üstlenen Şeyh Es’ad Xinukî rahatsızlandığı için postnişinliği bırakıp Basret’ten ayrılınca Şeyh Muhammed Aynî dergâhın dördüncü postnişini olmuştur. 1859 yılında 100’ü aşkın bir yaşta vefat eden Şeyh Muhammed Aynî’nin şeyhliği 1852-1859 yılları arasında yedi yıl sürmüş ve vasiyeti gereği vefatından sonra Ayne köyünde defnedilmiştir.

2. 1. 5. Şeyh Halid Zêbarî-Basretî (ö. 1286/1869)

Hayatı

Babasının adı Hüseyin olan Şeyh Halid 1242/1826 yılında doğmuştur. Küçük yaşlarda medrese eğitimine başlamış ve ilmî icazetnamesini Siirt’te Siirtli Molla Halîl’in oğlu Molla Mustafa’dan almıştır.

Şeyh Halid ilmî üstünlüğünün yanında kendi anadili olan Kürtçeden başka Arapça, Farsça ve Türkçeye de hâkimdi. Şeyh Halid bu meziyetlerinden dolayı Osmanlı Hükümeti tarafından sınav komisyonu başkanı olarak atanmış ve bu bağlamda resmî görev almak için aldıkları icazetnameleri sunan kimselerin gerçekten buna ehil olup olmadıklarının tespiti için Şeyh Halid onları imtihan ederdi. Hükümet onun bu görevine karşılık her ay düzenli maaş öderdi. Fakat Şeyh Halid aldığı her maaşı teberru olarak devlete iade ederdi.

Nakşibendî/Halidî hilafetnamesini Şeyh Muhammed Aynî’den alan Şeyh Halid, bu açıdan Zêbarî Aşiretinden Nakşibendî Tarikatına giren ilk kişidir. Çünkü o zamana kadar Zêbarîlerin tamamı Kadirî Tarikatına mensup idiler. Şeyhi ve kayınpederi Şeyh Muhammed Aynî kendisine irşad ve ilim hizmetleri işin Basret’e gelmeyi teklif etmiş, o da bu teklifi kabul etmiştir. Şeyh Halid bu bağlamda Basret’e intikal ettikten sonra çok sayıda kişi ondan tasavvuf ve tarikat derslerini almıştır ki Cizreli Şeyh Seyda olarak meşhur olan Şeyh Muhammed Saîd’in babası Şeyh Ömer Zenganî bunlardan biridir.

1286/1869 yılında Basret’te vefat eden Şeyh Halid’den sonra yerine oğlu Şeyh Hüseyin Zêbarî geçmiştir.

Eserleri

Yüksek seviyede bir âlim olan Şeyh Halid, İbn Hacer’in büyük günahlarla ilgili “Zevâcir” adlı eseri üzerine bir “Hâşiye” yazmıştır. İbn Hacer’in bu eserini nazma çekmek işin de çalışmalara başlamış, fakat başka birinin daha böyle bir çalışma yaptığını haber alınca kendisi bundan vazgeçmiştir.

. 6. Şeyh Hüseyin Zêbarî (ö. 1333/1914)

Şeyh Halid Zêbarî’nin oğlu ve ondan sonra Basret Dergâhı’nın 6. postnişini olan Şeyh Hüseyin Zêbarî 1270/1853 yılında doğmuş ve 1333/1914 yılında vefat etmiştir. Babası vefat ettiğinde henüz küçük bir çocuk olduğu için babasının halifesi Şeyh Ömer Zenganî tarafından yetiştirilmiş ve verdiği destekle postnişin olmasını sağlamıştır.

Birçok ünlü âlimden ders ve ilimde üstün bir seviyeye gelen Şeyh Hüseyin dönemin büyük âlimlerinden Şeyh Molla Reşîd Dêrşevî’nin kızı ile evlenmiş ve Basret Dergâhı’nın başına geçmiştir. Fakat Mustafa Paşa Mîranî ona karşı aldığı düşmanca tavır nedeniyle Basret’i terk ederek Diyarbakır’a gitmiş ve orada iki yıl kaldıktan sonra Şam’a gitmiştir. Hicri 1326 yılında oğlu Şeyh İbrahîm Hakkı’yı Şam’da bırakarak memleketine dönen Şeyh Hüseyin 1333/1914 yılında Botan yöresinde yer alan Halidiyye köyünde vefat etmiştir.

Not PROF DR KADRİ YILDIRM KÜRT MEDRESELERİ VE ÂLİMLERİ KİTABINDADA  ALINMIŞ.