Ne zaman ve kimler tarafından yapıldığı bilinmeyen, birçok medeniyetin ortak mirası olan ve büyük bir bölümü Romalılar tarafından yapıldığı bilinen surlar, insan eliyle yapılmış en görkemli2 en anıtsal yapıtlardan biridir.  Anadolu tarihinin yazıya dönüştürüldüğü ve toplu sergilendiği yerdir. Şehri baştanbaşa çevreleyen Surlar halen bütün ihtişamı ile ayakta kalmış,  Dünyanın en eski, en sağlam ve en büyük kalesidir.  Kurulduğu günden günümüze kadar tarih ve kültür kenti olma özelliğini taşıyan Diyarbakır 27 medeniyetin merkezidir.
Dünyada uzun bir duvar olarak ön yapan Çin Seddi uzundur. İstanbul surları yüksek birer taş duvardır. Estetik bir kaygı taşımazlar. Diyarbakır surlarının her bir taşı sanat eseridir, görenlere parmak ısırtır. Hiç bir şehir Diyarbakır merkezi ile mukayese edilemez, surdaki yazılar cihanda mevcut emsalinin en mükemmelidir.
Bir orta çağ şehri görüntüsünü veren ve şehri baştanbaşa kuşatan surlar, hayretler içinde bırakan güzellikte işlenmiş ve şehrin her tarafına serpilmiş camiler, minareler, medreseler, türbeler, hanlar, hamamlar, köprüler, çeşmeler ve kiliseler. Ayrı bir güzellik ve mimari değer taşıyan evleri, sarayları ve orijinal yapısı ile tarihin her devrinde büyük medeniyetlerin, kültürel ve ekonomik hareketlerin merkezi olmuştur.
Ayrıca şehri baştanbaşa kuşatan muhteşem surlar, şehrin her tarafına serpilmiş camiIer, medreseler, türbeler, hanlar, hamamlar, köprüler, çeşmeler, kiliseler ve ayrı bir güzellik katan mimari değer taşıyan evler.
M.S.349 yılında Roma İmparatoru II.Constantinus zamanında onarılarak genişletilmiş ve bugünkü şeklini almıştır. (Surun ilk temeli Hz. Yunus aleyhisselam’ın öğretilmesiyle atıldığı söylenir.) Daha sonra kente egemen olmak isteyen devletler tarafından yıkarak yaparak bazı burçlar eklenerek günümüze kadar gelmiştir.
Diyarbakır kalesi kalkan balığı şeklindedir. Dışkale ve İçkale olarak 2'ye ayrılır. Kalenin kuzeydoğusunda yer alan İçkale, balığın baş kısmını, Kalenin güney ve güneybatısında bulunan Evli Beden ve Yedi Kardeş Burçları balığın kuyruk kesimini, Kalenin güneyinde, Mardin Kapının yakınında ve doğusunda bulunan Keçi Burcu balığın alt yüzgecini oluşturmuştur. 
Surların toplam uzunluğu 5.5 kilometredir. Surun duvar kalınlığı 3-5 metre, yüksekliği 14-16 metredir. Surun 82 burcu vardır. Günümüzde 4 Burç yıktırılmıştır. Kuzeyden güneye 1200 metre, doğudan batıya 1700 metredir. 2 ana cadde şehri 4 dilime ayırır. Kalenin iç alanı yaklaşık 1,547,543 metrekaredir.
Diyarbakır Kalesinin 4 yöne açılan 4 ana kapısı vardır. Kapılar açıldıkları yönde bulunan  kente göre isim alırlar. Kuzeyde Dağkapı (Harput Kapı.) Batıda Urfa Kapı (Rum Kapı.) Güneyde Mardin Kapı (Tell veya Tepe Kapı.) Doğuda Yeni Kapı (Su veya Dicle Kapı.) Bu kapılar aynı zamanda hemen hemen yönün tam istikametini gösterir. 
KAYNAK : Nâsır-ı Hüsrev Sefername, .Evliya çelebi Seyahatname, Abdussettar Hayati Avşar, Şevket Beysanoğlu Diyarbakır Tarihi, Mehmet Songür DİSİAD Dergisi