Hasan Bilgiç

Okulların açılmasıyla birlikte çocukların yaz dönemindeki hareketli ve daha serbest yaşam düzeni yerini uzun süre oturulan ders saatlerine, ekran başında geçirilen zamanlara ve okul çantalarının taşındığı yoğun bir günlük rutine bırakıyor. Bu değişiklik, özellikle okulun ilk haftalarında çocuklarda sırt, boyun, omuz ve ayak bölgesindeki ağrıların daha fazla fark edilmesine neden olabiliyor.

Batıgöz Sağlık Grubu Balçova Cerrahi Tıp Merkezi Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı Op. Dr. Hakan Özer, okul döneminde ortaya çıkan kas-iskelet sistemi yakınmalarının yalnızca çanta ağırlığı üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini belirtiyor. Özer'e göre çantanın nasıl taşındığı, uzun süre aynı pozisyonda kalma, fiziksel aktivite düzeyi ve çalışma ortamının ergonomisi birlikte ele alınmalı.

Her sırt ağrısı büyüme ağrısı değil

Okul sonrasında çocukların sırt, boyun veya omuz ağrısından yakınması ailelerin sık karşılaştığı durumlardan biri. Uzun süre oturmak, uygun olmayan çalışma pozisyonu, ağır ya da yanlış taşınan okul çantası ve fiziksel aktivite düzenindeki değişiklikler kaslarda zorlanmaya ve ağrıya yol açabiliyor.

Op. Dr. Hakan Özer, çocuklarda görülen her kas-iskelet sistemi ağrısının büyüme döneminin doğal bir sonucu olarak kabul edilmemesi gerektiğini vurguluyor.

“Ağrının ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü, hareketle veya dinlenmeyle değişip değişmediği ve başka bir bulgunun eşlik edip etmediği önemlidir. Tekrarlayan veya devam eden yakınmaların nedeninin değerlendirilmesi gerekir” diyen Özer, ağrının giderek şiddetlenmesi, gece çocuğu uykudan uyandırması veya uyuşma, karıncalanma, güç kaybı ve yürümede değişiklik gibi belirtilerin eşlik etmesi halinde tıbbi değerlendirme yapılması gerektiğini belirtiyor.

Ağır çanta skolyoza neden olur mu?

Ebeveynlerin okul çantalarıyla ilgili en önemli endişelerinden biri de ağır çantaların skolyoza neden olup olmadığı. Uzmanlara göre ağır okul çantası ile skolyoz arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi bulunmuyor.

Omurganın yana doğru eğriliği ve dönme bileşeniyle seyreden yapısal bir sorun olan skolyozun nedeni, ağır çanta taşımak olarak kabul edilmiyor. Ancak ağır veya uygun olmayan şekilde kullanılan çantalar sırt, boyun ve omuzlarda ağrıya, kaslarda zorlanmaya ve çantayı taşırken öne ya da yana doğru eğilmeye neden olabiliyor.

Özer, “Ağır çantayla skolyoz arasında doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru değildir. Ancak çocuk çantayı taşırken belirgin biçimde öne eğiliyor, bir tarafa doğru yük veriyor veya sırt ve omuz ağrısından yakınıyorsa çantanın ağırlığı ve kullanım biçimi yeniden değerlendirilmelidir” ifadelerini kullanıyor.

“Dik dur” demek tek başına yeterli değil

Çocukların ders çalışırken öne eğilmesi, sırada kaykılarak oturması veya ekran karşısında başını uzun süre öne doğru tutması da ailelerin sık gözlemlediği davranışlar arasında yer alıyor.

Ancak uzmanlara göre doğru duruş yalnızca çocuğun kendisini sürekli kontrol etmesiyle sağlanamıyor. Masa ve sandalyenin çocuğun boyuna uygun olmaması, ayakların zemine ulaşmaması, ekranın yanlış konumlandırılması ve uzun süre ara vermeden oturulması da duruşu etkileyebiliyor.

Bu nedenle çocuklara sürekli “dik dur” demek yerine çalışma ortamının da çocuğa uygun hale getirilmesi önem taşıyor. Ayakların zemine veya uygun bir desteğe basması, çalışma yüzeyinin çocuğun boyuna uygun olması ve ekranın çocuğu sürekli öne eğilmeye zorlamayacak şekilde konumlandırılması gerekiyor. Uzun süre kesintisiz aynı pozisyonda kalınmaması da kas-iskelet sistemi açısından önem taşıyor.

Çantanın nasıl taşındığı da önemli

Çocukların okul çantası kullanırken yalnızca ağırlığa değil, taşıma biçimine de dikkat edilmesi gerekiyor. Çantanın tek omuzda taşınması yükün vücuda eşit dağılmasını engelleyebilir.

Uzmanlar, iki askının birlikte kullanılmasını, askıların geniş ve çocuğa uygun şekilde ayarlanmasını ve ağır materyallerin sırta yakın bölümlere yerleştirilmesini öneriyor.

Çanta ağırlığı konusunda farklı öneriler bulunurken, çocuklarda vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 10-15'ini aşmaması pratik bir referans olarak kullanılıyor. Ancak bu oranın kesin bir sınır olmadığı; çocuğun yaşı, fiziksel gelişimi, çantayı taşıdığı süre ve bireysel özelliklerinin de dikkate alınması gerektiği belirtiliyor.

Çocuğun çantayı taktığında belirgin şekilde öne eğilmesi, yürüyüşünün değişmesi, askıların omuzlarda baskı oluşturması veya çantayı taşırken ağrı hissetmesi, yükün çocuk için fazla olabileceğine işaret edebiliyor.

Okulun ilk günlerinde topuk ve ayak ağrısına dikkat

Okula dönüşle birlikte değişen yalnızca oturma ve çanta düzeni değil. Çocuklar yaz dönemindeki günlük rutinlerinden okul ayakkabılarına, daha uzun süre ayakta kalmaya ve farklı fiziksel aktivitelere geçiyor.

Bu dönemde görülen ayak ve topuk ağrılarının ise tek bir nedeni bulunmuyor. Ayağa uygun olmayan ayakkabılar, aktivite düzeyindeki değişiklikler, aşırı kullanım ve büyüme dönemine özgü bazı kas-iskelet sistemi sorunları ağrıya neden olabiliyor.

Düztabanlık veya çocuğun basış özellikleri de bazı durumlarda bu dönemde daha belirgin hale gelebiliyor.

Ancak uzmanlar, yeni başlayan topallamanın yalnızca ayakkabıya bağlanmaması gerektiğini vurguluyor. Topallamanın devam etmesi, ağrıya şişlik veya kızarıklığın eşlik etmesi, çocuğun ayağının üzerine basmakta zorlanması ya da yakınmaların tekrarlaması halinde altta yatan nedenin araştırılması gerekiyor.

Ebeveynler bu belirtileri gözden kaçırmamalı

Çocukların büyüme döneminde vücutlarında çeşitli değişikliklerin görülmesi doğal. Ancak bazı belirgin asimetriler, omurganın değerlendirilmesini gerektirebilecek bulgular arasında yer alıyor.

Çocuk ayakta dururken omuzlardan birinin diğerinden belirgin biçimde yüksek olması, bel veya kalça seviyelerinde eşitsizlik görülmesi, kürek kemiklerinden birinin daha çıkıntılı görünmesi ya da çocuk öne eğildiğinde sırtın iki tarafı arasında belirgin bir fark oluşması halinde uzman değerlendirmesi önem taşıyor.

“Yalnızca çantanın kilosuna odaklanmayın”

Op. Dr. Hakan Özer, okul döneminde çocukların kas-iskelet sistemi sağlığının korunması için günlük alışkanlıkların bir bütün olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.

Özer, “Okul döneminde yalnızca çantanın kilosuna odaklanmak yerine çocuğun günün ne kadarını oturarak geçirdiğine, fiziksel aktivitesine, çalışma ortamına, çantayı nasıl taşıdığına ve ortaya çıkan yakınmalara bakmak gerekir” diyor.

Ağır çantaların skolyoza neden olduğu düşüncesinin doğru olmadığını belirten Özer, buna karşın gereksiz yüklerden kaçınılmasının önemli olduğunu ifade ediyor. Uzman, tekrarlayan ağrı, belirgin postür asimetrisi veya yürümede değişiklik gibi bulguların ise yalnızca okul düzenine bağlanmaması ve gerektiğinde tıbbi açıdan değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.