Bağımlılık, bireyin bir maddeye veya bir davranışa karşı kontrolünü kaybetmesidir. Kontrol kaybının nedenleri arasında genetik yatkınlık, psikolojik hastalıklar, aile içi ihmal, akran baskısı, eğitim yetersizliği ve eksik yasal düzenlemeler sayılabilir. Hukuki açıdan ‘’sigara içmek’’ tek başına bir suç değildir. Ancak Kabahatler Kanunu ve 4207 Sayılı Kanun kapsamında bir ‘’kabahat’’ olarak tanımlanır ve sigara içilmesinin yasak olduğu alanlarda içilmesi halinde idari para cezası ile cezalandırılır. Toplum sağlığı açısından ise sigara kullanımı hem bireyin hem de toplumun maddi (ekonomik) ve manevi (psiko-sosyal) kaybına yol açmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre, her 5 yetişkinden biri tütün bağımlısıdır; bu da dünya genelinde yaklaşık 1,3 milyar insanın tütünün kıskacında olduğunu göstermektedir. Unutulmamalıdır ki bağımlılık, irade eksikliği değil, tedavi edilebilen ve önlenebilen bir hastalıktır.

Sigara genellikle diğer zararlı alışkanlıklara geçişte bir "basamak" görevi görmektedir. Önleyici faaliyetlerle sigara engellendiğinde ise bireyin diğer madde bağımlılıklarına yakalanma riski de istatistiksel olarak ciddi oranda düşer. Zira bağımlılık bir kez geliştikten sonra beyindeki ödül mekanizması kalıcı olarak değiştiği için, hiç başlamamak aslında tek kesin çözümdür. Bu kapsamda küresel sistemle baş etmenin nedenli zor olduğunu düşünürsek, atılabilecek en önemli adım toplumun her kesiminin bağımlılığı önleyici tedbirleri alma konusunda işbirliği yapmalarıdır. Öncelikle kamusal alanlarda "sağlıklı yaşamı bir sosyal norm" haline getirebilmek amacıyla sigara kullanımını azaltıcı, üretimini ve satışını yasaklayıcı daha fazla hukuki düzenlemelerin yapılması gerekmektedir. Daha sonra da denetimler artırılmalı, kentsel tasarımlar yeniden planlanmalı, okul ve ev dışı güvenilir alternatif sosyalleşme alanları oluşturulmalıdır. Tüm kamusal alanlar ’temiz hava bölgesi’ ilan edilmeli; çeşitli teşvikler kapsamında işletmelere ‘dumansız işletme’ ödülü verilmeli, yerel festivallerde sigarasız etkinlikler düzenlenmeli ve bu mücadeleye destek veren mahalle esnafı ‘’örnek esnaf’’ sertifikasıyla ödüllendirilmelidir…

Toplumsal olarak kültürel ve geleneksel kalıpların da önleyici tedbirler kapsamında dönüşmesi gerekir. Özellikle ataerkil aile yapısının baskın olduğu toplumlarda sigara, yetişkin erkek figürünün ayrılmaz bir parçası olarak kodlanmıştır. Bu algı nedeniyle, ergenlik dönemindeki birey, sigarayı çocukluktan yetişkinliğe geçişin bir "rüşt ispatı" veya otoriteye karşı bir "özgürlük ilanı" olarak görür. Akran baskısı ve dijital medya etkisiyle de bu alışkanlık ‘’cool’’ bir yaşam tarzı olarak algılanır. Bu nedenle sigara bağımlılığını önlemek adına; aile üyelerine yönelik olarak zorunlu eğitimler düzenlenmeli, ebeveynler çocuklarının akran çevresini yakından takip etmeli ve öğretmenlerle iş birliği içerisinde çocuğun psikolojik, maddi ve eğitsel ihtiyaçlarını takip ederek olası sorunlara hızla müdahale etmelidir. Ayrıca okullarda gençlere yönelik interaktif ve medya okuryazarlığı dersleri düzenlenmeli; gençlere pozitif yaşam becerileri kazandırılmalı, sosyal sorumluluk ve spor faaliyetleri aracılığıyla aktif bir yaşam sunulmalıdır…

Sonuç olarak, bağımlılıkla mücadele sadece yasaklarla değil, sunulan güçlü alternatifler ve önleyici tedbirlerle kazanılabilir. Aristoteles’in dediği gibi; ‘DOĞA BOŞLUK SEVMEZ’. Eğer biz yeni neslin hayatındaki boşlukları nitelikli sosyal alanlar ve sporla doldurmazsak, o boşluklar zararlı alışkanlıklar tarafından doldurulmaya devam edecektir. Bu gerekçe ile başta ebeveynler ve öğretmenler olmak üzere toplumun tüm kurumları; sadece durum tespiti yapmakla kalmamalı, el birliğiyle önlem almalıdır.

Yasemin ENSARİ

Sosyolog-Gazeteci