Modern çağın en büyük yarışlarından biri bilgi yarışıdır. İnsanlar daha iyi bir kariyer, daha yüksek maaşlar, güçlü makamlar ve toplum içinde daha fazla görünür olmak için gece gündüz çalışıyor. Diplomalar çoğalıyor, unvanlar yükseliyor, bilgiye ulaşmak her geçen gün kolaylaşıyor. Fakat bütün bu çabanın ortasında önemli bir soru giderek daha fazla anlam kazanıyor: İnsan ilmi ne için öğreniyor?

İslam âlimi İmam Gazzâlî’nin öğrencisine yaptığı şu nasihat, bugün de derin bir hikmet taşımaktadır:

“Dünyalık ve makam için uykusuz kalıp da ilim öğrendiysen yazık sana. Eğer bunu peygamberin getirdiği dini yaşatmak, ahlakını güzelleştirmek ve kötülüğü emreden nefsini dizginlemek için yaptıysan ne mutlu sana.”

Bu söz yalnızca dini bir öğüt değil, aynı zamanda insanın bilgiyle kurduğu ilişkinin ahlaki bir muhasebesidir. Çünkü bilgi tek başına insanı yüceltmez. Asıl belirleyici olan, bilginin hangi niyetle elde edildiği ve nasıl kullanıldığıdır.

Bugün bilgi çoğu zaman bir güç aracına dönüşmüş durumda. İnsanlar öğrenmeyi hakikati aramak için değil, rakiplerini geride bırakmak için istiyor. Eğitim; hikmetten çok rekabetin, ahlaktan çok başarının ölçüsü hâline geliyor. Oysa gerçek ilim, insana önce kendisini tanıtır. Kendi zaaflarını göremeyen bir insanın dünyayı anlaması da eksik kalır.

İnsanın en büyük mücadelesi çoğu zaman dışarıyla değil, kendi nefsiyle olur. Hırs, kibir, öfke, gösteriş ve doyumsuzluk modern insanın görünmeyen yükleridir. Eğer öğrenilen bilgi bu karanlık yönleri terbiye etmiyorsa, insan yalnızca daha bilgili bir nefse dönüşebilir. Bu da topluma faydadan çok zarar getirebilir.

Tarih boyunca insanlığa yön veren büyük şahsiyetlerin ortak özelliği yalnızca bilgileri değildi. Onları unutulmaz yapan şey, bilgilerini ahlakla birleştirmeleriydi. Merhameti olmayan bilgi sertleşir; vicdanı olmayan başarı ise zalimleşir. Bu yüzden gerçek eğitim, yalnızca zihni değil, karakteri de inşa etmelidir.

Bugün belki de yeniden şu soruyu sormaya ihtiyaç var: Öğrendiklerimiz bizi daha iyi bir insan yapıyor mu? Daha adil, daha sabırlı, daha dürüst, daha merhametli biri hâline geliyor muyuz? Eğer cevap hayırsa, eksik olan bilgi değil; niyettir.

Çünkü ilim, insanın makamını değil, önce insanlığını büyütmelidir.