Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun Teklifi Üzerine Hukuki Bir Okuma

Bir kanun metnini anlamanın yolu her zaman yalnızca maddelerine bakmak değildir. Bazen bir kanunun gelecekte nasıl uygulanacağını, hangi tartışmalara yol açacağını ve hangi davaların önünü açabileceğini birkaç kelime belirler.

Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun Teklifi'ne baktığımda benim açımdan en dikkat çekici noktalardan biri tam da budur.

Metinde hukuk açısından alışılmış anlamının dışında sonuçlar doğurma potansiyeli taşıyan bazı kavramlar bulunmaktadır.

Bunların başında “tespit”, “erteleme” ve “organik bağını kesmiş olma” ifadeleri geliyor.

Bunlara bir de kanunun oluşturduğu Milli Dayanışma Kurulu ekleniyor.

Bu kavramların her biri, yalnızca teknik bir kelime değildir. Çünkü bir kanunda “kim karar verecek?”, “hangi ölçüt uygulanacak?” ve “bu kararın hukuki sonucu ne olacak?” sorularının cevabı açık değilse, kanunun sahadaki uygulaması en az kanunun kendisi kadar tartışmalı hale gelebilir.

Buradaki temel mesele şudur:

Kanun açıkça “af” demiyor olabilir. Ancak hukukta bir düzenlemenin adından çok, ortaya çıkardığı sonuç önemlidir.

Dolayısıyla “af değildir” demek tek başına tartışmayı bitirmiyor. Eğer belirli suçlardan dolayı yürütülen soruşturma, kovuşturma veya verilen cezaların belirli şartlarla uzun süre ertelenmesi ve şartların yerine getirilmesi halinde dosyanın sonuçlandırılması öngörülüyorsa, bunun hukuki niteliğinin çok açık biçimde ortaya konulması gerekir.

Türkiye'nin önündeki en büyük sınavlardan biri de burada başlayacaktır.

“Tespit” Kelimesi Kime Yetki Veriyor?

Kanun teklifindeki en fazla tartışma yaratabilecek kavramlardan biri “tespit”.

PKK/KCK'nın fiili varlığının sona erdiğinin ve silah bırakma sürecinin gerçekleştiğinin MGK tarafından tespit edilmesi öngörülüyor.

Burada ilk bakışta güvenlik açısından anlaşılabilir bir yaklaşım vardır.

Devlet, silahlı bir örgütün gerçekten silah bırakıp bırakmadığını elbette kendi güvenlik kurumları aracılığıyla değerlendirmek zorundadır.

Ancak hukuki açıdan mesele bundan sonra başlıyor.

Çünkü bir örgütün fiili varlığının sona erip ermediğine ilişkin siyasi ve güvenlik değerlendirmesi ile belirli bir kişinin bir suçtan sorumlu olup olmadığı aynı şey değildir.

Birincisi devletin güvenlik ve kamu düzeni alanındaki değerlendirmesidir.

İkincisi ise yargının alanıdır.

İşte bu ayrımın kanunda çok net biçimde korunması gerekir.

Aksi halde ileride şu soru gündeme gelebilir:

“Bir kişinin hukuki sorumluluğuna ilişkin sonucu MGK'nın tespiti mi, yoksa bağımsız mahkeme mi belirleyecek?”

Anayasal devlet bakımından bu sorunun cevabı açık olmalıdır.

MGK bir güvenlik ve devlet politikası bakımından tespit yapabilir ancak kişinin suç işleyip işlemediğine, ceza sorumluluğuna ve yargısal sonuçlara ilişkin son sözü bağımsız ve tarafsız mahkeme söylemelidir.

Dolayısıyla kanunun uygulamasında MGK'nın tespiti ön şart olarak değerlendirilecekse bile, bunun yargının yerine geçen bir karar olmadığı açıkça ortaya konulmalıdır.

Aksi halde kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığı üzerinden ciddi tartışmalar doğabilir.

“Organik Bağını Kesmiş Olmak” Ne Demek?

Bence kanunun en fazla açıklığa ihtiyaç duyan kavramlarından biri de budur.

Bir kişinin örgütle “organik bağını kesmiş” olduğuna kim karar verecek?

Hangi ölçütlere göre karar verecek?

Silah bırakmak yeterli olacak mı?

Örgütle iletişimi kesmek mi aranacak?

Bir kişinin geçmişte örgüt içerisinde hangi pozisyonda bulunduğu dikkate alınacak mı?

Bilgi vermesi gerekecek mi?

Peki aynı durumda bulunan iki kişi hakkında güvenlik kurumları farklı değerlendirme yaparsa ne olacak?

Ceza hukukunda belirlilik son derece önemlidir. Kişinin hangi davranışının hangi hukuki sonuca yol açacağını önceden öngörebilmesi gerekir.

“Organik bağın kesilmesi” kavramı somut ölçütlere bağlanmadığında ise uygulamada subjektif değerlendirmelerin önü açılabilir.

Bir kişi için “örgütle bağını kesmiştir” denilirken, başka bir kişi için “henüz kesmemiştir” denilmesi halinde bunun objektif kriterleri bulunmalıdır.

Aksi halde kanunun uygulanmasında eşitlik sorunu doğabilir.

Bu nedenle kanun yasalaşacaksa, çıkarılacak yönetmelikte “organik bağın kesilmesi”nin ne anlama geldiği açıkça belirlenmelidir.

Örneğin silah teslimi, örgütsel faaliyetten ayrılma, belirli bir süre izleme, güvenlik değerlendirmesi ve kişinin kendi beyanı gibi ölçütlerin nasıl değerlendirileceği somutlaştırılmalıdır.

Çünkü hukukta “kişiye göre değişen kriter” değil, “kişiden bağımsız uygulanan kriter” esastır.

“Erteleme” Mi, Şartlı Bir Hukuki Mekanizma Mı?

Kanundaki bir başka kritik kelime “erteleme”.

Teklifte belirli soruşturma, kovuşturma ve cezaların 5 veya 10 yıl süreyle ertelenmesi öngörülüyor.

Burada temel amaç anlaşılabilir:

Silahını bırakmış, yeniden topluma dönmek isteyen ve kanunun şartlarını karşılayan kişilerin “teslim olursam müebbet hapisle karşılaşırım” korkusunu ortadan kaldırmak ve örgütün tasfiye sürecini hızlandırmak.

Ancak hukuk tekniği bakımından “erteleme” kelimesinin ne anlama geldiği çok önemlidir.

Çünkü dosyanın yıllarca bekletilmesi, yeni bir suç işlenmesi halinde eski dosyanın yeniden açılması, zamanaşımının durması ve sürenin sonunda dosyanın nasıl sonuçlanacağı gibi birçok ayrıntının açık biçimde düzenlenmesi gerekir.

Aksi halde 5 veya 10 yıl sonra yeni bir hukuki problem ortaya çıkabilir.

Örneğin 9. yılında yeniden suç işleyen bir kişinin eski dosyası açıldığında, aradan geçen uzun süre nedeniyle delillerin kaybolması, tanıkların bulunamaması, kayıtların silinmesi veya maddi delillerin ortadan kalkması gibi sorunlarla karşılaşılabilir.

Bir hukuk düzeni için önemli olan yalnızca “dava açılabilecek mi?” sorusu değildir.

Yıllar sonra açılacak davanın etkili biçimde yürütülüp yürütülemeyeceği de önemlidir.

Bu nedenle kanunun “erteleme” mekanizması, ceza hukukundaki mevcut kurumlarla ilişkisi açık biçimde kurulmuş özel ve şartlı bir hukuki model olarak tasarlanmalıdır.

Milli Dayanışma Kurulu: En Hassas Kurumsal Alan

Kanunda öngörülmüş olan Milli Dayanışma Kurulu da ayrıca dikkatle değerlendirilmelidir.

Çünkü bu kurulun görevleri, güvenlik kurumlarından gelen raporları değerlendirmekten kişilerin kanundan yararlanıp yararlanamayacağına ilişkin sürece kadar uzanıyorsa, kurulun niteliğinin çok açık belirlenmesi gerekir.

Kurul bir idari organ mıdır?

Bir değerlendirme organı mıdır?

Yoksa yargısal kararları etkileyen yarı yargısal bir yapı mıdır?

Bu soruların cevabı çok önemlidir.

Çünkü kurulun kararının mahkemeyi bağlayan bir niteliğe dönüşmesi halinde, idari bir organın yargısal karar üzerindeki etkisi tartışması ortaya çıkabilir.

Bu nedenle en doğru yaklaşım, kurulun yargının yerine geçmemesi, yalnızca kanunun öngördüğü idari ve koordinasyon görevlerini yerine getirmesidir.

Nihai hukuki kararın ise bağımsız ve tarafsız mahkemeye ait olduğu açıkça korunmalıdır.

Böylece hem devletin güvenlik değerlendirmesi yapılabilir hem de kuvvetler ayrılığı ilkesi korunabilir.

Asıl Uluslararası Hukuk Riski Nerede?

Kanunun uluslararası hukuk bakımından en hassas tarafı ise etkili soruşturma yükümlülüğü olacaktır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin yaşam hakkını düzenleyen 2. maddesi ve işkence ile kötü muameleyi yasaklayan 3. maddesi bakımından devletlerin ciddi ihlal iddialarını etkili biçimde soruşturma yükümlülüğü bulunmaktadır.

Burada Türkiye açısından kritik soru şudur:

Bir dosyanın 5 veya 10 yıl ertelenmesi, devletin etkili soruşturma yükümlülüğünü nasıl etkileyecek?

Özellikle öldürme dışındaki yaralama, kaçırma veya işkence iddialarında mağdurun etkili bir soruşturma yapılmadığını ileri sürmesi halinde, uluslararası hukuk bakımından yeni tartışmalar gündeme gelebilir.

Bu nedenle “öldürme suçları kapsam dışıdır” hükmü önemli bir güvence olmakla birlikte, bütün uluslararası hukuk risklerini tek başına ortadan kaldırmayabilir.

Çünkü Avrupa insan hakları hukukunda yalnızca ceza verilmesi değil, mağdurun gerçeğe ulaşma ve etkili soruşturma süreçlerinden yararlanabilmesi de önem taşımaktadır.

Dolayısıyla Türkiye'nin uluslararası hukuk bakımından kendisini savunabilmesi için yalnızca “öldürme suçları kapsam dışıdır” demesi yeterli olmayabilir.

Mağdurun hakkı, soruşturmanın etkinliği ve yargısal denetim mekanizmasının nasıl işletileceği de açıkça gösterilmelidir.

“Örtülü Af” Tartışması Neden Çıkabilir?

Kanunun en büyük siyasi ve hukuki tartışmalarından biri de burada ortaya çıkabilir.

Teklif “genel af” demiyor.

Bireysel başvuru, şartlar, denetim süresi ve yeniden suç işlenmesi halinde önceki dosyanın akıbeti gibi mekanizmalar öngörüyor.

Bu nedenle düzenlemenin klasik anlamda genel af olarak tanımlanması hukuken ayrıca değerlendirilmelidir.

Fakat uluslararası kamuoyu bazen kanunun adından çok sonuçlarına bakar.

Bir kişinin işlediği suç nedeniyle karşı karşıya olduğu soruşturma veya cezanın belirli şartlarla ertelenmesi ve belirli bir sürenin sonunda dosyanın kapanması, dışarıdan “örtülü af” olarak yorumlanabilir.

devamı yarın